"Phong slư cần hiểu theo nghĩa là một bức thư tình viết theo thể thơ thất ngôn trường thiên bằng tiếng Tày và đôi câu Hán tự, Hán nôm có lẫn với cả nôm Tày. Những bức thư tình ấy là nỗi niềm suy tư thầm kín, sâu lắng từ đáy lòng của các chàng trai, cô gái mới quen hay đã và đang bén duyên nhau hoặc là tơ duyên trắc trở. Tình yêu của họ dạt dào như nước suối nguồn, ngày đêm thương nhớ nhưng lại ít có điều kiện được ở gần nhau để lượn hát tâm tình, vì thế, phong slư là phương tiện chuyển tải nội dung tình yêu lứa đôi, là người bạn áp má, kề gối của họ. Để giải tỏa nỗi nhớ mong da diết, qua thư nói lên tâm tư của mình với bạn, nhận được phong slư như đã gặp bạn rồi, nhớ bạn, chờ thư nao lòng là vậy."

XUÂN THIÊN.
"Xuân thiên tiết vằn vẻng quảng khai
Đảy hăn slư túc mai xảm slấu
Hâư tình vọng bắc cấu Ngưu Lang
Nhật slị vọng slư đan vằn vẻng

5. Noọng như hăn slư rọ hết rừ
Thân mẻ nhình việt slư rừ đảy
Bản mường bấu mì slấy đảy vàn
Hăn slư bạn táng tàng mà pjót
Noọng tả sle chường bjoóc gia slan

10. Cử ngọi đảy mong ơn táy fạ
Đin nhả răng đin nhả cộ ư ?
Pỏ chài bấu rụ thư lẻ dá
Đảy hăn cần táng xạ vừa mà
Như chắng khửn tung gia mừa quá

15. Ơn cần đảy bước tới mà thâng
Noọng mì bạn tri âm vằn cón
Ơn cần cỏi khay dỏm ngòi đu
Khay oóc hăn chử slư như bjoóc
Toọc mọi câu xảm xoóc xiết xa
20. Duyên răng chắng hẩư rà pền nẩy

Cừn vằn Chức Ngưu cậy tu cư
Tỏi bạn chắng sle hâư hẩư slấu
Hợi bạn mì chổn mấư hoa khay
Nhân duyên điếp túc mai lẻ toọng
25. Tình nhân cách viện vọng liệu xuân

Tình nhân ngộ tình nhân lẻ pộ
Duyên rà như tôi thúc sliểu kha
Khác nào như nguyệt hoa lượng bạn
Mì slương lẻ slư phản hòi mà
30. Ná slương au slư rà phác tẻo
Nự noọng lẻ niên sliểu mẻ nhình
Tàng văn chương ná minh ná pjết
Pỏ chài lẻ cỏi xiết hẩư minh
Dá tách noọng thân xinh táng xứ

35. Ná chắc tàng ngôn ngự hợi duyên
Bạn hiền slương bạn hiền tông bỏng
Cừn khuya them vằn vẻng tư lương
Cừn vằn hác nhở slương xảm đát
Hăn slư bấu hăn pác cảng đai

40. Cừn vẻng tông bỏng hai nưa fạ
Mì khi hai khảu phả lộn cung
Lọ lẻ nghịa ái ân giao kết?
Mai định dú túc pjệt mừa Nam
Bjoóc hâư phông hơn tàng dú thả
45. Bjoóc khẩy tốc lồng nhả lộn tôm
Tởi cần chắc kỷ không kết khỏa
Kết xe pền lại tả au sle
Pền răng tẻ hết bia thiên hạ
Bợi chưng chắng mất giá mẻ nhình
50. Nhược bạn mì rườn kin slương đuổi
Tàng chứ tằng tởi dá lừm màn
Hẩư én píc lương chòn khảu mản
Hẩư tua nhạn píc đáo thông tin
Nhân tình nguyên nho sinh táng xứ

55. Mì slương lẻ cỏi nghị tuyền tin
Cỏi slương kẻ thân xinh noọng đuổi
Một mỉnh hác lặn lội mươi hiên
Bạn puồn mì chổn tiên đảy kết
Noọng puồn một xảm xiết đơn thân

60. Phác cằm slương kình lâm noọng đuổi
Nghị mà ná muổn phuối cằm răng
Kết căn lẻ slương căn pây nả
Nhằng slương thâng táng xạ phác cằm
Poóc mác muổng kin ăn tằng tởi

65. Tàng bạn dá hẩư rởi hâng xuân
Y như tuyện Lương Quân tởi cón
Kết slủ nguộc khao ón bjoóc lồm
Slương căn nguyện hâng vằn nhằng ngộ
Nhân tình lẻ dá phụ nhân tình

70. Tách phận mà mọi cằm mọi xiết
Ân ái lẻ cách pjệt li hương
Cừn vằn nhựng tông gương thiên hạ
Phác lặc mừa bạn cá cỏi slương
Mượn slư hẩư táng mường cỏi nghị.

Dịch sang tiếng Việt:

"Trời xuân thanh vắng êm ả thay
Nhận được thư trúc mai buồn bã
Mong bắc cầu Chức Nữ - Ngưu Lang(1)
Ngồi chờ ngóng thư đan(2) ngày vắng

5. Em thấy lời gửi gắm tâm tư
Thân con gái viết thư đâu dễ
Bản mường không thầy(3) để cậy nhờ
Thấy thư bạn khác đường gửi tới
Bỏ cửa nhà cùng với giường hoa

10. Lòng mong ngóng ơn xa trời biển
Đất trời sao xui khiến quá ư ?
Làm trai không biết thư thì chớ
Được thấy người khác xứ đi qua
Như mới ở quê nhà đi tới

15. Ơn người đà đến với nơi đây
Em có bạn tri âm ngày trước
Ơn người giúp mở ngước nhìn coi
Chữ trong thư đẹp tươi hoa nở
Đọc từng câu trăn trở thiết tha

20. Duyên sao lại để ta thế vậy
Đêm ngày Ngưu Chức(4) cậy ngóng trông
Mong bạn có thấy đâu buồn tủi
Bạn hỡi có chốn mới nở hoa
Nhân duyên nghĩa hai ta là trọng

25. Bạn tình cách viễn vọng vấn vương
Người thương gặp người thương lại chối
Tình ta như chiếc đũa thiếu đôi
Khác nào như hoa rơi nguyệt lặn
Có thương thì thư lại thư qua

30. Không thương gửi thư ta trở lại
Em đây là phận gái thiếu niên
Đường văn chương bất minh không biết
Làm trai thì phải quyết cho thông
Đừng trách em khác vùng khác xứ

35. Không biết đường ngôn ngữ (5) hỡi duyên
Bạn hiền nhớ bạn hiền trông ngóng
Đêm khuya thêm ngày vắng tư lương(6)
Ngày đêm những nhớ thương buồn thảm
Thấy thư không thấy bạn nói năng

40. Đêm vắng trông bóng trăng trên trời
Có lúc trăng còn luồn vào mây
Huống chi tình ái ân giao kết?
Mai định ở trúc biệt về Nam
Hoa đâu nở ven đường đứng đợi

45. Hoa tàn rơi bụi cỏ lấm bùn
Đời người biết mấy lần kết bạn(7)
Mến nhau rồi lại bỏ nhau đi
Lẽ nào lại làm bia thiên hạ
Bởi chưng nên mất giá đàn bà

50. Nếu bạn có cửa nhà thương với
Hãy suốt đời nhớ tới đừng quên
Cho cánh én vàng len vào màn
Để cho nhạn cánh đào thông tin
Tình nhân vốn nho sinh(8) khác xứ

55. Có thương thì hãy cứ truyền tin
Hãy thương kẻ thân xinh(9) em với
Một mình những lặn lội gió sương
Bạn buồn có chốn tiên giao kết
Em buồn chỉ thảm thiết chiếc thân

60. Gửi lời thương kình lâm(10) em với
Nghĩ mà chẳng muốn nói điều chi
Mến nhau thì thương nhau mãi mãi
Còn nhớ người khác xã trao lời
Bóc quả muỗm trọn đời ăn ở

65. Tình bạn đừng bỏ dở lâu năm
Y như truyện Lương Quân ngày trước
Kết cùng nàng xinh đẹp hoa bay
Thương nhau hẹn lâu ngày còn gặp
Nhân tình thì chớ phụ nhân tình

70. Trách phận than từng lời thảm thiết
Ân ái rồi cách biệt li hương
Đêm ngày những trông gương thiên hạ
Thầm gửi về anh hỡi có thương ?
Mượn thư gửi khác mường hãy liệu."

Chú thích:
1. Cầu Chức Nữ - Ngưu Lang: tức cầu Ô Thước. Theo thần thoại Trung Quốc, chim quạ (Ô) và chim khách (thước) khuân đá lấp sông Ngân Hà tạo nên cầu Ô Thước để Chức Nữ qua gặp Ngưu Lang vào đêm mùng 7 tháng 7 âm lịch hàng năm.
2. Thư đan: thư từ, chữ viết bằng son.
3. Thầy: tức thầy dạy học. Ngày xưa trong đồng bào Tày Nùng trai gái và nhất là con gái không được đi học, không biết chữ. Mỗi khi nhận được thư bạn phải nhờ thầy đọc giúp, thậm chí viết thư cho bạn cũng phải nhờ thầy viết hộ.
4. Ngưu, Chức: tức Ngưu Lang và Chức Nữ. (xem thêm chú thích 1).
5. Ngôn ngữ: nói năng.
6. Tư lương: ý chỉ thê lương, lạnh lùng vắng vẻ.
7. Cả câu ý nói, thông thường chỉ lấy vợ lấy chồng có một lần. Kết bạn ở đây chỉ việc kết duyên chồng vợ.
8. Nho sinh: trong lượn chỉ người con trai hào hoa phong nhã có dáng thư sinh.
9. Thân xinh: chỉ người con gái xinh đẹp.
10. Kình lâm: tức Kình trâm hoặc Kinh trâm. Trâm là loại kim gài tóc. Kinh trâm là trâm gài búi tóc bằng gai nhọn thay trâm gài tóc, được người khen ngợi là giản dị và đẹp hồn nhiên. Kinh trâm về sau được dùng để chỉ và gọi người con gái vừa có đức hạnh nết na, vừa xinh đẹp./.

Sưu tầm bởi Nộc Én 

https://www.facebook.com/groups/dantoc.taynung.vn/permalink/638773636233827/

TÌM HIỂU VỀ NÉT ĐẸP HÁT LƯỢN CỦA DÂN TỘC TÀY

Lượn vang lên từ nhà, ngoài nương rẫy cho đến khắp các bản mường. Không chỉ thanh niên mà cả người già và trẻ nhỏ cũng hát lượn, họ hát lượn để xua đi cái mệt nhọc, để phô diễn tâm tư, tình cảm. Chính vì thế mà hát lượn trở thành một sinh hoạt văn hóa dân gian mang đậm bản sắc văn hóa Tày.

Hát lượn có nhiều làn điệu, thường là thể thơ lục bát, xong cũng có thể là thơ tự do, một câu hỏi hoặc một câu trả lời ngắt đoạn tới 6-7 lần. Mỗi người cần phải có một “vốn” lượn lớn để sẵn sàng ứng xử một cách khéo léo mới mong chiếm được cảm tình người mình muốn làm quen. Người nào hát được nhiều câu lượn hay thì người đó được nhiều người yêu mến vì đó là người thông minh, hiểu biết rộng... Nếu lủng củng hoặc đặt vấn đề sai mục đích thì bị chê là ít hiểu biết, vụng về. Trong những ngày lễ hội hát lượn là dịp để trai thanh nữ tú hát đối đáp nhau rồi vương lại bao nỗi nhớ nhung. Trong lời hát họ thường mượn cỏ cây hoa lá để gửi tình gửi cảnh, diễn tả nỗi nhớ bạn lúc buồn da diết, lúc vui náo nức như tiếng vọng của núi non; mượn chim khảm khắc lẻ bạn tâm tình với người mình thương nhớ. Đây là cách thay cho lời chào hỏi, ước hẹn lòng mình muốn kết nên tình yêu đôi lứa bền chặt. Vì vậy mà trẻ con người Tày ngay từ lúc lên 9, lên 10 tuổi, đã được người lớn cho làm quen dần với những câu hát lượn, có thể từ lời ru của mẹ hoặc nghe liền anh, liền chị hát với nhau trong những đêm trăng thanh, gió mát. Với người Tày hát lượn trong tình yêu được dùng để thăm dò bản thân lẫn gia cảnh của đối phương. Bởi thay vì nói thật, nói thẳng với nhau thì dùng câu “lượn” rất dễ giãi bày. Nên buổi đầu gặp nhau nam nữ thường dùng “lượn” để dễ làm quen, còn khi đã yêu nhau rồi thì dùng “lượn” lại càng dễ dàng bày tỏ. Có những cuộc tình từ khi quen đến khi cưới mỗi chàng trai, cô gái phải hát tới cả ngàn câu.

Được tin có khách từ phương xa đến, thanh niên đến liên hệ với chủ gia đình để được phép hát lượn. Cũng không hiếm khi có khách, chủ nhà đi mời thanh niên trong bản đến hát lượn để gia đình, làng xóm thêm vui vẻ. Dẫu cho đã có sự thỏa thuận và được sự đồng ý của gia đình, trước khi mời khách hát thanh niên trong bản vẫn hát xin phép gia chủ: Nếu được sự tán đồng của gia chủ và các bậc già cả trong thôn xóm thì cuộc hát lượn sẽ bắt đầu. 
Một buổi hội về hát lượn bao giờ cũng có lề lối của nó, lúc đầu là xin phép gia chủ, rồi "lượn nài" là những bài hát lên để mời khách hát lượn.

Hát mời   ( Mời – Nai)

1. Thân anh như nụ hoa đào.

Lòng em muốn hát muốn chào cùng anh.

Hôm nay em đứng bên hè.

Thấy đôi ong bướm bay về tìm hoa.

2. Mong anh cất tiếng lên chào.

Thế thì mới phải hoa đào tốt tươi.

3. Có thương cất tiếng lên mau.

Gọi là tiếng hát trải sầu mà thôi.

Hay là anh sợ kết đôi.

Chẳng qua em hát chào chơi mai về.

4. Anh ơi hãy thảo lòng thương.

Cùng nhau xây dựng con đường lượn then.

Một mình em nhớ chẳng quên.

 Ước sao mong muốn lượn then vui cùng.

Lượn mời

1. Rộp đăm khăm liểu lồng cuông bản

Đảy hăn tôi én nhạ mà nòn

Đẩy hăn tôi én ương mà tổ

Gẳm nẩy noọng bấu có kin phjầu

Khách lạ rườn tâừ xa tím

Đăm đăm no ọng cổ tím mà xa

Chắc gạ mì khách mà rụ bấu

Nộc cáu rụ nộc mâứ phjạc mà

Tạm vọng đuổi táng tàng cất tiếng.

3. Cất tiếng vọng mừa thỏa quê hương

Đảy hăn pỉ ngoại phương mà nẩy

Đăm đăm noọng cố lẩy mà xa

Chắc gạ thỏ thỉ tâừ rụ bấu

Vằn rầu xam chang bản rườn hây

Cất tiếng này khẩu pây tím bạn

Chóm tâừ mì én nhạn sồm khua

Tạm vọng đuổi táng nơi tiếng nẩy

4. Lồm pặt quá pài rườn mạy quế

Nhất khỏi giạ tua ké chang rườn

Sui hâử khách táng mường khan đuổi

Bấu khan lai cụng nọi sloong gằm

Xảy hâử noọng táng khỏa teo đai

Khuyên gằm thâng táng mường lượn khoái.

5. Mì thương dá hâử nai lăng lai

Gò khâứ bấu mì nài lồng toọng

Gần gần dú phương vọng xiết xa

Bân xui hâử đảy mà ngọ rộp

Ết là bấu sui xúc hâử khan

Gần bấu hẹn sloong khoăn táng hẹn

Mì thương là ngọ tuyện xắc khi

Mùa bioóc mì quá pi le rởi

Dá hâử noọng lặn lội lăng lai

Khuyện mừa hâử pỉ mài lượn khoái.

Một bên mời, một bên chối lời hát đưa qua đưa lại tiếng hát ngân nga trong đêm khuya

Hát chối

1. Bước đường mệt mỏi chân tay.

Xin anh nghĩ lại hôm nay được nhờ.

Đường xa em bước tới nhà.

Xin anh xin cả người già.

Xin bác xin chú ông bà làng đây.

 Nhưng em lượn hát không hay.

Vọng lên khắp cả làng đây mất nằm.

 Bởi vì em kém môn văn.

Sáu là xin phép  trong nhà.

Để em xin hát chối hoa cùng chàng.

2, Người nam người bắc mọi nơi.

Lấy gì đối đáp cùng anh lúc này.

Đường xa chia cắt non sông.

Lấy gì đói đáp được thông lời chàng.

 Bây giờ đã nửa đêm khuya.

Tiếng lượn tiếng hát đưa về ngày mai.

 Bây giờ loan phượng tìm mài.

Hôm nay xin chúc mài hãy thương.

Tiếng này xin chối hoa mai.

Hôm nay đã bảo chủ nhà nghỉ ngơi .

Hôm nay em đến nhà người.

Em đây xin chối vài lời thì thôi.

3. Bây giờ đêm đã khuya rồi.

ai mà lượn hát hát vui cười giờ đây.

Trong nhà đã ngủ say mê.

Đôi ta lượn hát mất lòng người trên.

Mong anh thôi hát đi thôi.

Để cho giấc ngủ mọi người nồng say.

4. Lênh đênh một chiếc thuyền bè.

Mười hai dòng nước biết về nơi đâu.

Tai nghe tiếng hát rất lâu.

Mong anh tạm bỏ vài câu được nhờ.

5. Đêm khuya đang ngủ say xưa.

 Vẳng nghe thấy tiếng ngẩn ngơ trong lòng.

Giờ này nghe lại liên miên.

Thức ra không biết tình duyên nơi nào.

6. Đêm khuya vắng vẻ canh tàn.

Vẳng nghe tiếng hát phượng hoàng thở than.

Phiền lòng xui bạn hồng nhan.

Càng nghe thấy tiếng kim loan càng phiền.

Tiếng này vọng đến em hiền làm chi.

Lượn chối

1. Gẳm nẩy nọng mà lạ tốc đăm.

Khân nả quắt tha bấu tẻo.

Tha vằn vượt khảm kéo khau phia.

 Tốc đăm nọng khảu mà xo to.

Chắc rậy chài xam nghịa đó mòn lăng.

Mốc rẩy nọng là rằn thuổn thẩy.

Noọng xo nòn gẳm nẩy sục pây.

Xo hâử rậy tàng quây dá lượn.

Trước tiên xo chổi rậy sài

Noọng là khách mà thâng thật thá

Lượn then noọng kẻm quả rừ đây

Nhân sinh tạo roong hây đăỷ rộp

Ý như mèng rộp bjoóc bươn ram

Lượn then vạ hát noọng chăn bấu chắc

Xo chổi mừa pỉ cá coi cam

Khuyên mừa thâng táng tàng dá lượn.

Noọng xo xam sloong cằm xao xác

Lỏ thin lằn, phja lác rừ đây

Thân noọng dú tàng quây bấu chắc

Cần dú Nam, dú Bắc bấu thiên

Noọng ái kết nhân duyên thật thá

Ló mìa pỉ mà gạ .rụ đây

Pền rừ cụng gạ ngày hâử chắc

Kết hâng vằn tốc nắc pây đai

Khuyên cằm thâng rậy cần hại tả..

Bjoóc tào bjoóc mặn  rộp căn

Định kết đuổi bạn mài giờ nẩy

Kết căn rà au đảy coi thôi

Pỉ kết đuổi táng mường thật thá

Mặc gạ kết bấu đảy cụng đây

Pỉ kết đuổi tàng quây thật thá

Sloong hây lẻ kết vạ hâng vằn

Kết pửa tầu đảy căn gỏi dá

Pỉ kết đuổi noọng á táng mường

Giờ nẩy mèng dú buồn táng vọng

Pỉ định kết vạ noọng hất tôi

Khuyên gằm thâng táng mường gỏi ngậy.

Sau khi khách đã đáp lời thì cuộc lượn hát được tiếp tục bằng những bài chúc mừng nhau, thăm quê quán của khách; còn khách thì hát những bài mừng thăm gia chủ, bà con trong bản mường, ca ngợi cảnh vật thiên nhiên của xứ sở mà họ đến trú ngụ.

Sồm tổng (ngắm phong cảnh)

Một mình tôi đến chơi xuân.

Đất người vọng cảnh xa gần tốt tươi.

 Mừng cho đát nước quê người.

Giang sơn thiên hạ muôn đời tạc bia.

Tốc lồng khỏi sồm tổng gằn luông.

Tốc mường khỏi sồm mường tôm quảng.

Tứ tim phia lài lạng phông phang.

Ngay thua tổng mì mạy lùng thượng đế.

Bioóc là pền bioóc quế hương hom.

Nàng tiên nhằng liêu lồng kết thỏa.

 Thang tổng mì bioóc lạ phùi hương.

Chắp mừng lạy tứ phương dú thỉ.

Kha nảy gần dung rủng au pây.

Gần rại au cúa đây mà hâử.

Tom tằng nam nậư mọi thàng.

Tọm hâử đếch rườn quan hâử  liệp.

Riệc gằm giồm gằm dạ đảy khan.

Lan đếch đảy mả luông mả pjuộc.

Ngọ sỉnh mà ngọ rộp nàng hai.

Khuyên mừa thâng cá nhi dá đáp.

Sồm nà (ngắm ruộng, nương)

Bước chân bước tới liên niền.

Trông xem rầy ruộng như tiên bàn cờ.

Tạm dừng đất nước quê người.

Giang sơn thiên hạ muôn đời tạc bia.

Cất tiếng khỏi mái mừng cất chúng.

Tổng nẩy mì phú túc giàu sang.

Tổng địa mì tổng nà phiêng phứt.

 Gằn nà bằng lìn mực tặt re.

Bấu rắc rẩy khó khè khót khéo.

Nà nẩy mì hoi diểu chắp tôm.

Gẳm khỏi đảy mà thâng hăn đây.

Gằn nà như khjốp đây chăn miạc.

Khuôp pi thâng bươn ram ván chả.

 Rộp khẩu thâng bươn rí thây phjưa.

 Mì rẩy tâử rây nưa khóp bản.

Nâư đép pây rỏn nhảo, íp hoi.

Nà nẩy mì thắc tua, thắc tói.

Hâử đếch eng pây tẩy têm điêng.

Thuổn nhình sài, đếch ké sao chăm.

Tỏn au chả pây đăm nà ón.

Thỏi chả đăm pền thỏi lầng lầng.

Nà lẹng bấu mì phân hác nhứng.

Nà nặm bấu mì khúm hác đây.

Vọng cảnh sồm xâ ử quây tham sám.

Sồm tổng nà tâử bản đây lai.

Sồm bó (ngắm mỏ nước)

Cất chân thấy nước trong xanh.

Nước này uống xuống mát lành trong ta.

Cất tin khỏi khẩu thâng gằn bó.

Nhất khỏi sồm ăn bó nặn kin.

Gằn bó mì thánh quý hoa khai.

 Thành bó nặm lây lai ré ré.

Lồng vận tỉ hái họa xuân thu.

 Gằn bó mì kim ngần khẩu rảo.

Slao báo lồng rào nả bioóc khao.

Tứ thì nặm lây lai thu đông.

Kin lồng pác thâng gò mọi gần.

 Rung tồng ăn tha vằn nưa phia.

Tự nhiên hác đây rinh pền lẹo.

Túc nhình hoa khôn khéo vẻ vang

Lục sài hác thăng quan, tiến chức.

Tua ké rổng bách phúc xiên niền.

 Kin lồng hác thông giỏi mọi tàng.

 Khuyên pây hâử bạn mài dá đáp.

Sồm thổ công (Ngắm thổ địa)

Cất chân bước đến đầu làng.

Xin mừng bán thổ thành hoàng thiêng liêng.

 Trên đường chân bước lên mau.

Ban bường hoành cách thạch sơn.

 Cậu thằn, văn hậu phú cường đôi bên.

Nhất khỏi sồm thổ công thua bản.

 Thổ công gần nẳng quản đâư hương.

Thổ công chí táng mường cát quán.

Bẩu mì hâử oóc pác gằm lăng.

 Lai tỉ bạn phạm xuân mà cáp

Năng bản gần mà tặt chất chiêng.

Tứ thì ước tiên niền ước nhật.

Họ hàng ngòi chang bản gừn vằn.

 Khuyên pây hâử bạn mài dá đáp.

Giạ bản (Mừng làng)

Vaò làng tôi tạm mừng làng.

 Mừng cho bác bá thành hoàng xin qua.

 Bây giờ mừng đến làng nhà.

Cửa nhà cao ráo thật là sướng vui.

Cất tin khỏi khẩu thâng chang bản.

 Bằng mèng mà rộp ngạn bioóc phông.

 Thuổn đếch ké, nhình sài khôn khéo.

Đin nẩy phát sinh phường giỏi giang.

 Giáp tin phia én nhạn vọng lai.

 Sồm ăn cẩu tâử nà khéo léo.

Gần pây là gần tẻo sồm khua.

Thuổn tổng nà khẩu mùa têm rây

Sồm hàng bâư  rẩy nà tẻo đai.

Sồm cái bấu thâng cái theo khóp.

Sồm tàng quây cách thẳm sồm lồm.

 Pửa tâừ te mừa thâng đào sứ.

Rà mừa tềnh quan phái gằn tàng.

Rằm rửa au mào làng khảu túi.

Cất tin rà khẩn tới khau phia.

Mèng nộc roọng  vọng mà khắp tổng.

Giạ gần ké (Mừng ngươì già)

Cất chân bước tới trong nhà.

Xin mừng kính chúc ông bà bình yên.

 Sống lâu như núi Thái Sơn.

Sinh ra con cháu tinh khôn mọi nghề.

Nhất khỏi giạ tua ké chang rườn.

 Gẳm nẩy khỏi mà thâng đảy giạ.

Bấu mì lăng căm thỏa mà đai.

Tiếng than thuồn khóp mường tỉnh đảy.

 Khỏi chúc hâử thân đảy vinh hoa.

 Lục lan đảy tiến giàu pện mại.

Mọi gần đảy mại mại bình an.

Lục lan đảy thăng quan tiến chức.

Lục nhình đảy au thúc lầng lầng.

 Hẩu gần ké sổng hâng mại mại.

Khỏi xo giạ thâng nẩy là thôi.

Khuyên gằm thâng táng mường dá đáp.

Giạ lẩu ( mừng đám cưới)

Chọn được ngày ngoạt tiên thiên phúc.

 Nhà người có lí dậu bách niên.

 Trước tôi mừng đào cha đức mẹ.

 Sau tôi mừng bạn nghĩa anh em.

Mừng cho đêm ăn cưới hôm nay vẹn toàn.

Lặng lặng khỏi te giạ slon gằm.

 Khuyên pây hâử bạn gần giạ đuổi.

 Nhất khỏi sồm đám cưới gẳm này.

Gẳm nẩy khỏi mà thâng đảy giạ.

Chọn đảy vằn huôn hỉ hất tôi.

Thuổn pỉ noọng bác pả mà đo.

Vạ căn nẳng sồm khua huôn hỉ.

Xùa căn mà gẳm nẩy đảy tom.

Hăn nả thuổn mọi gần đếch ké.

 Gần hăn gần tha nả sồm khua.

Khuyên gằng thâng táng mường dá đáp.

Tiếp theo là những bài "lượn cam, lượn kẻ" (lượn đố, lượn giải đáp)

Hát đối - đáp

Hỏi: Loài người gốc tích ở đâu. Mong anh hãy nói vài câu em nhờ?

Đáp: Loài gốc tích phát sinh. Cũng là loài vượn biến thành không sai.

Hỏi : Tàu gì đi lại trên sông. Mong anh hãy đáp cho lòng em thông.?

Đáp: Tàu thủy đi lại trên sông. Như cá đi lại dưới sông hỡi người.

Hỏi: Cái gì mà nhỏ li ti. Có tai không mắt cái gì hỡi anh?.

Đáp: Cải kim mà nhỏ li ti. Có tai không mắt thường khi em dùng

Cam: Lảo tâừ thặt khim mây hâử noọng.

Lảo tâừ mì nhập nhạn hâử nàng.

Lăng thặt re đâu đang ké rửa.

Răng thặt pền bâư slửa dà thân.

Kẻ: Điều ví tạo khêm mây hâử noọng.

khêm mây thặt nhặp nhọm hâử nàng.

Dặng thặt pền đâư đang ke slửa.

Dặng thặt pền bâư slửa dà thân.

Pỉ te gạ noọng gần hại chứ.

Cam: Lào tâừ gạ chang phải dà đang.

 Pỉ te xam khẩn lồng mai túc.

Lào tâừ tạo hết chúp dà thua.

Pi te xam khươi chua khươi hác.

Mì thương noọng hại gạ pỉ ngày.

 Noọng nêu pỉ dẳng liệp rèo noọng.

Kẻ: pi tẻ gạ thánh tâm đảo ngói.

Hoàng đế thặt kết phải dà đang.

Dẳng thặt pền tào khang mai trúc.

Hâử po tao hết chúp dà thua.

Pi gạ hâử khươi chúa thang tháng.

Gằm nẩy pỉ kẻ đảy đoạn thôi.

Gạ mừa hâử noọng gần dử bấu.

Bấu dử là kẻ mâứ pày sloong

 Sau những bài hát ấy, thường là những bài "tứ quý canh nông", những bài giáo nam giáo nữ, những bài về sinh hoạt văn hoá, xã hội, những câu chuyện về các nhân vật lịch sử của dân tộc cũng như của các dân tộc anh em, những thiên tình ca như: Lương Sơn Bá - Chúc Anh Đài, Tống Trân - Cúc Hoa... 

Tứ quý bioóc

Noọng te gạ rậy cá thiếu niên.

 Đào hoa phông bươn chiêng mì ý.

Bách hoa phông bươn nhỉ hôm hoa.

 Bioóc mạ phông bươn slam bươn nhi.

Bioóc coi phông bươn rí mùa nà.

Bươn ha mì bách hoa phông oóc.

Bươn hốc là bioóc lót phông đeng.

Thiên hạ gần ước niền ón ái.

Bươn chất mì bioc phải phông khao.

Bươn pét tiết hoa đào phông ón.

Bươn cẩu là bioóc mọn phông rường.

các mùa bioóc bươn nhỉ bươn ết.

Bioóc nọi tiếp khảu tiết mùa đông.

Lập tiết khẩu mừa thâng bươn lạp.

Khuyên mừa thâng táng mường goi liệp.

Tứ quý bươn (12 tháng)

Phia chuông

Khuyên pây hâử bạn á táng mường.

Mà te pây phia chuông nặm pế.

Gần thuồn gạ tỉ địa niền đây.

 Gần ké gạ thàng quây goi lặm.

Mà te pây Cao Bằng thạch tím.

Slong rà te pây thâng hâử pjót.

Gần tuồn gạ phia bjoóc phùi vui.

Gần vằn nẳng dú đai liệng roọng.

Mà te pây mừa tím chốn nàng tiên.

Trong một buổi hát lượn, phần "slương", tức là hát "để bày tỏ tâm tình của mình đối với người yêu". Thật ra, không phải lúc nào lượn hát với nhau là có thể yêu nhau, tiến tới xây dựng gia đình. Tuy nhiên phải công nhận rằng đó là những tiếng hát tâm tình, là khúc nhạc lòng của thanh niên nam nữ trong lứa tuổi đầy hứa hẹn và khao khát yêu đương. Cho nên, không có gì đáng ngạc nhiên. Phần này toàn là những bài về tình yêu nam nữ, thể hiện lòng mong muốn được yêu đương, mong có được mối tình chung thuỷ. Biết bao nhiêu lời nguyện ước, thề thốt, thiết tha, tràn ngập lòng tin và hy vọng được hát lên với tất cả tâm hồn say đắm của tuổi trẻ. Những bài lượn này thường theo lối ứng khẩu, đối đáp tự do, tuỳ theo tình theo cảnh mà có những lời, những câu cho thích.hợp: 
Hát kết

1. Thân em như tấm lụa đào

Sao mà lại kết với người anh đây

Thân em đã có cửa nhà

Hôm nay đừng bỏ để mà kết duyên

2. Lòng anh cũng muốn bắc cầu

Ước gì em bỏ nhà giàu mà quay

Bây giờ ta kết long đong

Sau này thành nghĩa thành dòng không em.

3. mấy khi ta ngỏ cùng nhau

Bây giờ ta ngỏ để sau muôn đời

Chắc em đã có đủ đôi

 4. nghĩa này muốn kết chẳng quên

Bây giờ thấy mặt lại thêm thân nhiều

Nay anh tạm kết mấy điều với em

Em ơi đã có tình duyên lâu rồi.

5. Đôi ta nam bắc phương trời

Kết làm nhân nghĩa muôn đời chẳng phai

Hôm nay em kết với ai lúc này.

6. Thân em khéo nói khéo chào

Lòng anh cũng muốn vườn đào thấy xuân

Như là túc kết mai xuân

Gặp nhau tạm kết một lần thử xem

Tiếng đồn người khéo là em

Tiếng Kinh đã đủ lại thêm tiếng Tày.

7. Tình cờ nay gặp bạn tiên

Nay anh tạm kết xiên niên thuận hòa

Chắc em đã có cửa nhà từ lâu

Để cho anh đi ngẩn vào ngơ

Cho nên anh muốn kết duyên cùng nàng.

8. Từ xưa chưa kết đã yêu

Bây giờ thấy bạn có nhiều tình thương

Nhưng vì bạn ấy có đường lối đi

Anh là biết hội khi nay

Chẳng ai làm bạn giờ đây buồn rầu

Xin em hãy kết cùng anh đỡ buồn.

9.Chẳng yêu gần lại hóa xa

Có yêu đường xa cũng hóa gần

Đây em lo nghĩ muôn phần

Vì anh đã có nhân tình từ lâu.

10. Từ ngày mai túc cách quê

Kết nên lai vãng lại về ngày sau

Xin anh tạm bỏ đi mau

Em đây chẳng biết câu đầu câu đuôi.

11. Lòng em muốn kết thật thà

Sợ rằng anh nói gian tà mà thôi

Vì anh đã có đủ đôi

Cho nên vừa kết vừa vui hỡi chàng

12. Thân anh đừng bỏ đừng lìa

Trăm năm để kết cùng vè với nhau

Sợ ngày anh đã có trốn sâu

Mai ngày quên vứt bỏ lời chào cùng nhau

Lượn

Thương căn bằng như lời thật thá

Pỉ xo kết đuổi noọng á giờ này

Tuyên truyền rầu hất đây pây nả

Kết căn rà định khỏa hâng vằn

Nghịa sloong hây kết căn đảy bấu

Pỉ xo rắng vạ noọng táng nơi

Rụ gạ noọng đo tôi cụng gạ

Giờ nẩy kết vạ noọng á xiết xa

Định kết đuổi bạn mài bấu rời.

Chắc gạ noọng te định pền dừ

Pác phuối gò y như đảy bấu

Dú quây táng mà xẩư rộp căn

Bjoóc phông rậy xa hoa mà tím

Thiểu bạn bấu chắc tím dứ tâừ

Tả re bjoóc cắt bấu táng mại

Chắc định pền gằm phuối bấu nò

Nọng chay mạy tín co tín mác

Tọ thin lằn phja lác rụ đây

Kết đuổi noọng tàng quây bấu rởi..

Kết căn pền gằm phuối bấu nò

Pền gằm phuối bấu lo rừ á

Tọ nhằng re thiên hạ vặn mà

Nọng kết vạ đường xa đại lộ

Đảy phúc rà đảy ngọ rộp căn

Pỉ kết  đuổi noọng gần mong dá

Sau một đêm hát giao duyên đến ngày mới họ phải chia tay.

Hát phjạc (chia tay)

1. Bình minh đã hiện lên rồi

Giờ đây xa cách bạn người tình thương

Anh đi buồn bực bên đường

Chúc em ở lại mọi phương tốt nhiều

Phút giây tạm biệt cùng nàng

Mong sao ghi lại lời nàng từ đây.

2. Phương đông lấp lánh sao mai

Tình này nhớ mãi chẳng phai bao giờ

Biệt li tình chẳng bơ vơ

Anh lìa ghi nhớ ngày giờ tháng năm.

3. Phương đông sắp hiện kim ô

Cách em lại vọng ngẩn ngơ trừng nào

Em về lại nhớ trốn cao

Anh đây thơ thẩn đường vào được không.

4. Anh về trăm nhớ nghìn thương

Tin nàng có gửi tấm lòng sắc son

5. Mùa xuân hoa nở đã về

Hết xuân ong bướm về quê thỏa buồn

Hỡi người hãy nói lời thương

Mặc dù xa cách vấn vương vẫn chờ

6. Chim buồn chim đậu cành cây

Nguyệt buồn nguyệt lặn về tây nơi nào

Buồn trông đất thấp trời cao

Sông ngòi lấp lánh giao mai chưa mờ

 Buồn trong mỗi lúc trăng mờ

Bùi ngùi phảng phất ngẩn ngơ bên đường.

7. Chúc em mạnh khỏe về nhà

Chung tay sản xuất tăng gia được nhiều

Cho mùa thắng lợi tình ta mới bền

Chúc em mạnh khỏe luôn luôn

Chăm hoa cho tốt cho thơm cho nhiều

Chúc em mạnh khỏe về nhà

Tăng thêm năng lực tăng thêm tinh thần

8. Bây giờ cách biệt chia li

Bỏ anh khác ở còn gì là vui

Lúc buồn tự nghĩ vẩn vơ

Sao anh kết được như lời tình thương

9. Chia li anh đã về nhà

Đường xa cách thẳm đó là biết bao

Chia lòng vẫn ồn ào bơ vơ

Chia li tờ lúc bây giờ

Em đây nhớ mãi không giờ nào quên

Em đây rất nhớ liên miên

Bao giờ đến chết mới quên lòng chàng

Không thì vẫn gửi thư sang

Sợ anh công tác xa làng xa quê

Không biết địa chỉ gửi đi

Một là không biết họ gì cùng tên

Mong anh nói rõ cho em lúc này

Rồi thì ta sẽ cùng nhau

Để cho bưu điện mỗi ngày chuyển thư.

10. Bây giờ ta đã lìa nhau

Nay em khác nghĩ mọi câu thêm buồn

Ngày mưa ngày nắng em thường

Làm sao kết được nhân tình thành đôi.

Lượn

Nhất khỏi giạ tua ké chang rườn

Giờ nẩy khỏi táng mường te phjạc

Rắng thuổn tằng chủ bác chang rườn

Gẳm nẩy khỏi khẩu mà hội hát

Lỏ phjết lòng chủ bác chang rườn

So rắng các noọng mài chang bản

Ngòi gằm tâừ bấu ngám bỏ pây

Khỏi là gần tàng quây mà nay

Gằm phuối ngày bấu pjót khôn ngoan

Rắng thuổn tằng chang bản mọi gần

Đâư thân khỏi là gần dú lạ tàng quây

Rắng thuổn tằng mọi gần ón ké

Mọi gần đảy mạnh khỏe bình an

Rắng gằm mừa noọng á dá toan

Xo rắng noọng táng tàng goi dú.

Đảy nhìn tiếng cáy đông khăn mản

Pửa nẩy cáy rườn sảng cụng khăn

Cáy khăn như roong cần tẻ phjạc

Phjạc căn nặm tha lác như phjân

Vừa càm mừa vừa thân ngoạc tẻo

Giờ nẩy mốc rẩy heó  như tơ

Noộng té hác càm mừa cần toọc

Ý như noọng phjạc bjoóc đuổi xuân

Mèng bjoóc nhằng rộp căn pi nả

Cạ mừa cằm pỉ cá hại slương

Khuyên mừa thâng táng mường dá tả.

Pỉ rắng noọng sloong gằm te phjạc

Bặng như mèng kin biocs tó co

Pỉ phjạc noọng pỉ mừa buồn rầu

Rưởng hết nhi lao bấu phèn tàng

Én bắc là nhạn nam khỏi chảng

Én te mừa nưa ngan rèo lồm

Nhạn goi dú pùi phương đuổi bạn

Vằn quẻng rà goi thoảng chứ thâng

Khuyên gằm pây noọng gần goi dú

Giờ nẩy nặm rắng pia te phjạc

Phjạc no ọng năm tha loác như phân

Giờ nẩy phjạc noọng gần buồn bực

Bân chắc tàng mai chúc kết tôi

Một mình dú lẻ loi bức đát

Tón kin buồn tặt pát xảng bâm

Rắng mừa noọng mai xuân goi chứ.

Chặng cuối cùng của cuộc hát lượn thường gồm những bài nhắn nhủ, hò hẹn. Hát lượn thâu đêm đến lúc canh tàn, trước phút chia tay với một tình cảm lưu luyến, khách hát những bài từ tạ. Buồn rầu nhớ khách, thương người trai làng (hoặc gái bản) bằng những câu luyến mến, thiết tha tiễn bạn, trao vật kỉ niệm để ghi nhớ buổi trúc mai sum họp, với những lời hẹn ước một cuộc tái ngộ mai sau.

Mịch Nông – Lâm Đồng ngày 15/6/2014

Ở khu vực miền núi phía Bắc, cộng đồng người Tày - Nùng là một trong số ít dân tộc đã từng có sân khấu chuyên nghiệp.

Trong đời sống văn hóa của cộng đồng Tày - Nùng có rất nhiều trò diễn dân gian mang yếu tố sân khấu, được xuất phát từ vốn dân gian phong phú có tự ngàn đời với các làn điệu sli, lượn, hát then, hà lều, nòng ới… điển hình của những trò diễn có tính sân khấu là Hội Lồng Tồng, bắt ma, trừ tà trong mo then.

Ở then, các trò diễn mang tính sân khấu khá cao và đó là một trong những cơ sở hình thành nên sân khấu dân tộc trong cộng đồng Tày - Nùng. Chúng ta có thể dễ dàng nhận thấy yếu tố sân khấu trong then Tày Đăm qua Thống đẳm, Pang khoăn, hay Cấp sắc, Cầu hoa…

Trong Thống đẳm, cuộc hành trình của quan quân Then đưa người chết về với tổ tiên (về Mường trời) theo quan niệm của người Tày Đăm phải đi qua 3 tầng trời được then và các Slay (học trò của then) diễn tả rất chi tiết và hấp dẫn. Với những động tác mô phỏng mang tính sân khấu cao như: Phất cờ về phía sau lên ngựa/phất cờ về phía trước xuất quân. Cùng với Thống đẳm còn có các nghi lễ khác cũng mang nhiều yếu tố của sân khấu như lễ Cầu an vào tháng 7 - 9 âm lịch...

Một buổi thực hiện nghi lễ lẩu then ở ngõ 8, đường Phai Vệ, TP Lạng Sơn

Cộng đồng Tày - Nùng ở phía Bắc có khá nhiều hình thức diễn xướng dân gian, tính trình diễn sân khấu rõ nét trong lề lối hát nghi lễ, hội. Đặc biệt là Mộc thầu hí (hát Giá hai) ở Cao Bằng. Đây là loại hình sân khấu cổ điển của Trung Quốc (người Choang) thuộc loại kịch thần thoại. Khi vào Cao Bằng đã được Tày - Nùng hóa về nội dung, tư tưởng, thẩm mỹ gần gũi với đời sống tinh thần của cư dân bản địa. 

Giá hai là một dạng ca kịch, với 3 nhạc công, một trống, một sáo, một nhị. Diễn viên một hoặc nhiều người tùy thuộc vào vở diễn. Trên cơ sở các trò diễn dân gian mang yếu tố sân khấu, các nhà viết kịch đã khai thác tương đối hiệu quả, nổi lên một số tác giả như: Nông Đình Tuấn, Nông Ích Đạt, Dương Coỏng... với nhiều tác phẩm tiêu biểu được đồng bào dân tộc hào hứng đón nhận.

Lịch sử phát triển sân khấu bắt nguồn từ những hình thức diễn xướng có yếu tố sân khấu như opera hình thành từ Oratorio (thanh xướng cổ Hy Lạp), sân khấu cải lương từ ca nhạc tài tử Nam Bộ hay sân khấu dù kê của đồng bào Khmer hình thành từ kịch múa cổ điển Rô - băm và sân khấu dân tộc của đồng bào Tày - Nùng cũng được hình thành trên cơ sở đó. 

Tuy chưa được lớn như các sân khấu chuyên nghiệp khác, nhưng rõ ràng sân khấu dân tộc của người Tày – Nùng đã khẳng định được quá trình phát triển từ diễn xướng dân gian đến sân khấu dân tộc mang tính truyền thống và hiện đại. 

Nguồn: Báo Dân Việt

Nọong bấu zử bjooc đào rủng phjông

Nọong tồng co nhả quác xạng tàng

Tuống kha khóa mọi cần pây tẻo

Nắm mì cần mủng thâng chài ạ

Piom bái chài nắm chê nắm lược

Thâng vằn tầư rập căn chài nỏ

Slương điếp căn phjuối nắm lẹo cằm

…………………….

Em ko rực rỡ như hoa đào đâu nhé

Em chỉ là bông cỏ may nhỏ dại mà thôi

Níu bước chân bao người qua lại

Mà chẳng một ai đoái hoài anh ạ

Cảm ơn anh ko chê bai hoa dại

Biết ngày nào gặp nhau anh nhỉ

Tác giả: Nha Còi
Người đăng: Văn Doanh